Sáng ngày 30/6/2026, Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NACENTECH) đã phối hợp cùng Đại học Waseda (Nhật Bản) tổ chức thành công Hội thảo Hợp tác Kỹ thuật Kinh tế tuần hoàn Việt Nam – Nhật Bản tại Hà Nội. Sự kiện là diễn đàn khoa học chiến lược, quy tụ các chuyên gia, nhà quản lý và hoạch định chính sách nhằm thảo luận về bài toán xử lý chất thải năng lượng, đồng thời thúc đẩy mạng lưới đối tác toàn cầu để chuyển giao công nghệ, hiện thực hóa tầm nhìn kinh tế xanh của Việt Nam.
Bài toán xử lý vật liệu năng lượng: Thách thức của thập kỷ
Sự bùng nổ của năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời tại Việt Nam trong thập kỷ qua, đang mang lại những lợi ích to lớn nhưng đồng thời đặt ra thách thức về môi trường mà chính sách hiện hành chưa theo kịp. Theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, điện mặt trời dự kiến sẽ chiếm 21% cơ cấu điện năng vào năm 2030, trở thành “xương sống của ngành điện”.
Trước những thách thức về khủng hoảng pin thải và nguy cơ ô nhiễm nguồn đất nếu xử lý sai cách, TS. Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh tầm quan trọng của hệ thống chính sách mới, đóng vai trò “cởi trói” và tạo động lực cho thị trường tái chế:
- Cơ chế DPPA và Điện mặt trời mái nhà: Nghị định 57/2025 (về DPPA) và Nghị định 58/2025 (về điện mặt trời mái nhà), được sửa đổi bởi Nghị định 243/2026 (ban hành ngày 26/6/2026), đã hợp pháp hóa việc mua bán điện trực tiếp, cho phép bán lượng điện dư thừa lên lưới (tối đa 50% công suất thực tế) và áp dụng cơ chế “Zero-Export” cho một số hệ thống chuyên biệt.
- Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR): Thông qua Nghị định 05/2025 và 48/2026, Chính phủ bắt buộc tỷ lệ tái chế tối thiểu là 8% đối với mảng pin năng lượng trong 3 năm đầu. Chi phí tái chế quy định (Fs) theo Thông tư 24/2026 là 4.000 VNĐ/kg đối với tấm pin năng lượng mặt trời và 53.800 VNĐ/kg đối với pin lưu trữ.
- Định nghĩa lại rác thải: Một bước tiến lớn là việc pháp luật đã chuyển đổi phân loại rác thải pin mặt trời từ “Chất thải nguy hại” sang “Tài nguyên”, đồng thời phân quyền cấp phép môi trường về tuyến tỉnh với thời gian xử lý rút ngắn chỉ còn 15 ngày trên cổng trực tuyến.
Về mặt công nghệ, nếu như công nghệ nhiệt phân (Thermal Pyrolysis) tiêu tốn năng lượng lớn và công nghệ hóa chất (Chemical Acid Leaching) tiềm ẩn rủi ro ô nhiễm thứ cấp, thì Việt Nam đang nghiên cứu cơ chế 5R đột phá nội địa (5R-Tech). Đây là phương pháp xử lý cơ học hoàn toàn, cho phép bóc tách và thu hồi nguyên liệu đạt tỷ lệ từ 90% đến 92%. Công nghệ này ép chi phí xử lý xuống chỉ còn khoảng 500.000 VNĐ (20 USD) mỗi tấm pin, rẻ hơn 50% so với công nghệ nhập khẩu. Quan trọng hơn, lượng nguyên liệu thu hồi được như bạc, nhôm, đồng, bột kính hứa hẹn mang lại giá trị từ 150.000 – 200.000 VNĐ/tấm, giúp bù đắp trực tiếp chi phí xử lý. Phương pháp này cũng giúp giảm 1,2 tấn phát thải CO2 trên mỗi MW so với chôn lấp. Lượng nhôm và đồng thu hồi từ công nghệ 5R sẽ cung cấp chuỗi cung ứng giá rẻ để sản xuất vỏ và dây dẫn cho Hệ thống lưu trữ năng lượng pin (BESS). Việc kết hợp vật liệu tái chế này với các khối pin xe điện (EV) hết hạn (nhưng vẫn còn 70-80% dung lượng) sẽ làm giảm đáng kể chi phí đầu tư (CAPEX) cho hệ thống BESS, giải quyết triệt để bài toán giá thành của EVN.
Quy tụ mạng lưới chuyên gia và cơ quan quản lý hàng đầu
Hội thảo diễn ra tại Hội trường tầng 5, trụ sở NACENTECH (số 25 Lê Thánh Tông, Hà Nội) với sự tham dự của TS. Phạm Hồng Quất – Viện trưởng NACENTECH, TS. Nguyễn Đắc Bình Minh – Phó Viện trưởng NACENTECH và lãnh đạo các đơn vị trực thuộc. Hội thảo cũng vinh dự đón tiếp TS. Nguyễn Anh Tuấn – Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, ông Ngô Sỹ Quốc – Phó Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), cùng đại diện từ Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.
Về phía Nhật Bản, sự kiện có sự hiện diện của: Ông Junichiro Mimaki – Đại diện Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) và GS. Chiharu Tokoro – Hiệu trưởng Trường Khoa học và Kỹ thuật Sáng tạo, Trưởng khoa Sau đại học, Đại học Waseda.
Những định hướng và nỗ lực thúc đẩy kinh tế tuần hoàn
Phát biểu khai mạc, TS. Phạm Hồng Quất nhấn mạnh tầm nhìn của NACENTECH trong việc triển khai các chương trình hợp tác nghiên cứu sâu rộng với phía Nhật Bản. Ông khẳng định mục tiêu không chỉ dừng ở trao đổi tri thức học thuật, mà là kết nối các mô hình ứng dụng thực tế. Việc chuyển giao công nghệ mới phải đi liền với đổi mới chính sách và mô hình kinh doanh để thích nghi hoàn hảo với điều kiện của Việt Nam.
Ghi nhận những tín hiệu tích cực, TS. Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ Việt Nam đang bước đầu nghiên cứu thành công công nghệ tái chế tấm pin mặt trời theo nguyên tắc 5R. Với phương pháp cơ học hoàn toàn, không sử dụng nhiệt hay hóa chất, công nghệ này giúp thu hồi tới 92% tài nguyên. Đây là minh chứng rõ nét cho sự chuyển dịch tư duy đột phá, tạo tiền đề để Việt Nam từng bước tự chủ công nghệ môi trường.
Làm rõ hơn vai trò của Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia, TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng, đã giới thiệu những hoạt động thúc đẩy kinh tế tuần hoàn nổi bật, tiêu biểu như đề tài tái chế pin và tái chế nhựa composite trong xây dựng đạt tiêu chuẩn cơ học tương đương nhựa nguyên sinh. Thông qua đó, NACENTECH đang tiếp tục khẳng định vị thế là đầu mối chiến lược hội tụ các nguồn lực đổi mới sáng tạo, gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu – công nghệ – thương mại hóa phục vụ mục tiêu chuyển đổi xanh.
Kinh nghiệm thực tiễn từ Nhật Bản: Ba trụ cột chính sách
Từ góc nhìn của một quốc gia tiên phong, ông Mimaki nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển đổi từ nền tảng 3R (Giảm thiểu – Tái sử dụng – Tái chế) sang nền Kinh tế tuần hoàn (CE) toàn diện. Sự chuyển dịch này không chỉ nhằm giải quyết các vấn đề môi trường trong nước mà còn để ứng phó với giới hạn tài nguyên toàn cầu, khi nhu cầu về các vật liệu thiết yếu (như đồng, chì, thiếc) dự báo sẽ tăng gấp đôi trữ lượng vào năm 2050.
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Chính phủ Nhật Bản đang triển khai ba nhóm chính sách trọng tâm:
– Thứ nhất, thúc đẩy mạnh mẽ mô hình hợp tác Công – Tư – Học thông qua nền tảng “Circular Partners” (CPs). Tính đến cuối tháng 5/2026, mạng lưới này đã thu hút 878 thành viên, bao gồm 717 doanh nghiệp lớn và nhỏ, cùng hàng chục hiệp hội ngành, trường đại học và cơ quan chính phủ. Mục tiêu của CPs là hỗ trợ thực chứng, đầu tư thiết bị và tháo gỡ các rào cản kỹ thuật để xây dựng các mô hình tuần hoàn vùng hiệu quả.
– Thứ hai, hỗ trợ đầu tư quy mô lớn từ ngân sách Chuyển đổi xanh (GX). Với tổng ngân sách cam kết lên tới 20 tỷ Yên (ngân sách phân bổ năm 2026 là 7,3 tỷ Yên), Nhật Bản tập trung tài trợ cho ba lĩnh vực: sản xuất sản phẩm sử dụng vật liệu tái sinh; thiết kế “sản phẩm thân thiện với môi trường” nhằm kéo dài tuổi thọ và dễ tháo lắp, tái chế; phát triển thương mại tuần hoàn (CE Commerce) như tái sử dụng, tân trang và cho thuê.
– Thứ ba, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý (Quy tắc CE). Nhật Bản đã tiến hành sửa đổi Luật Xúc tiến sử dụng hiệu quả tài nguyên (chính thức có hiệu lực từ tháng 4/2026). Điểm mới mang tính đột phá là việc bắt buộc các doanh nghiệp trong ngành bao bì, ô tô, thiết bị gia dụng phải lập kế hoạch và báo cáo định kỳ về tỷ lệ sử dụng nhựa tái sinh. Đồng thời, luật mới cũng tập trung tăng cường thu hồi các sản phẩm sử dụng pin lithium-ion và thiết lập các quy chuẩn ưu đãi cho doanh nghiệp dẫn đầu về thiết kế sinh thái.
Ngoài ra, vào tháng 4/2026, Hội nghị Bộ trưởng liên quan của Nhật Bản đã thông qua “Kế hoạch hành động Kinh tế tuần hoàn” với 5 trụ cột chiến lược, nổi bật là mục tiêu xây dựng mạng lưới tuần hoàn tài nguyên quốc tế lấy Nhật Bản làm trung tâm và biến kinh tế tuần hoàn thành một phong trào quốc dân. Nhật Bản cam kết sẵn sàng hỗ trợ các dự án trình diễn (demonstration projects) tại Việt Nam, tăng cường kết nối doanh nghiệp giữa hai quốc gia.
Trả lời câu hỏi của đại biểu phía Việt Nam về mô hình kinh tế tuần hoàn tiêu biểu tại Nhật Bản, ông Mimaki chỉ ra sự chuyển đổi mô hình kinh doanh của các tập đoàn công nghệ hàng đầu như Panasonic, Canon, Fujifilm. Các ông lớn này đã chuyển từ việc bán đứt sản phẩm sang mô hình cho thuê thiết bị (PaaS – Product as a Service). Sau khi hết hạn sử dụng, thiết bị được nhà sản xuất trực tiếp thu hồi, phân tách, tái chế và đưa trở lại vòng đời mới, tạo ra một vòng lặp vật liệu khép kín với hiệu quả kinh tế vượt trội.
Nền tảng cho các cơ hội hợp tác tiếp theo
Phiên thảo luận mở dưới sự điều phối của GS. Chiharu Tokoro đã cùng thảo luận những kết quả khả quan từ phương pháp tiền xử lý hóa học trong tái chế vật liệu đang được nghiên cứu tại Đại học Waseda, mở ra hướng tiếp cận mới, tối ưu hơn các phương pháp truyền thống.
Khép lại chương trình, đại diện Việt Nam khẳng định đây mới chỉ là điểm khởi đầu cho một tiến trình hợp tác kỹ thuật sâu rộng. Sự kiện đã kết nối thành công “tam giác” phát triển: Chính sách – Công nghệ – Hợp tác quốc tế, qua đó kiến tạo không gian thuận lợi để NACENTECH tiếp tục thúc đẩy chuyển giao công nghệ, hiện thực hóa các dự án nghiên cứu chung, góp phần đưa nền kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam phát triển mạnh mẽ và bền vững.